Zaniżone poczucie własnej wartości przejawia się jako negatywna ocena siebie, która destabilizuje funkcjonowanie emocjonalne, poznawcze i społeczne. Rozpoznanie tego stanu jest kluczowe, by móc skutecznie reagować i zapobiegać konsekwencjom zdrowotnym i społecznym. Objawy pojawiają się w sferach emocji, zachowania, myślenia, relacji oraz zdrowia fizycznego, wpływając na codzienne życie i samopoczucie osoby dotkniętej tym problemem [2].
Czym jest zaniżone poczucie własnej wartości?
Niska samoocena to nie tylko chwilowe zwątpienie, lecz trwała postawa polegająca na przeświadczeniu o własnej niewystarczalności, niezasługiwaniu na sukces i brak akceptacji siebie [2]. Osoby z takim przekonaniem uważają, że nie są wystarczająco dobre i mają trudności z radością z osiągnięć [2]. Dominująca jest tendencja do nadmiernego samokrytycyzmu i negatywnego postrzegania siebie zarówno pod względem wyglądu, jak i osobowości [5].
Najważniejsze objawy zaniżonego poczucia własnej wartości
Najistotniejsze objawy niskiej samooceny obserwuje się w czterech głównych kategoriach: psychicznej, behawioralnej, poznawczej i fizycznej [2]. Objawy mogą być od siebie zależne lub występować jednocześnie, pogłębiając negatywne funkcjonowanie danej osoby [1].
Objawy emocjonalne i psychiczne
Najbardziej charakterystyczne są chroniczne poczucie smutku i depresji, które skutkują apatią, brakiem motywacji i utratą zdolności czerpania radości z codzienności [2]. Wysoki poziom lęku objawia się napięciem emocjonalnym i niespokojnością [2]. Osoby te mają także ciągłe poczucie winy i wstydu, nawet jeśli osiągną pozytywny rezultat [1][4]. Podejrzliwość wobec komplementów utrudnia przyjmowanie pozytywnych opinii i powoduje nieufność [1].
Objawy behawioralne
Na poziomie zachowania typowe są unikanie wyzwań oraz strach przed krytyką lub odrzuceniem [3][4]. Trudności w podejmowaniu decyzji bazują na obawie przed popełnieniem błędu [3][4]. Brak asertywności prowadzi do problemów z wyrażaniem własnych potrzeb i opinii [4][6]. Częste jest wycofywanie się i izolacja społeczna, powiązane z nieśmiałością i lękiem przed oceną [5]. Unikanie kontaktów społecznych wynika z obawy przed negatywną oceną innych [3]. Lęk przed publicznymi wystąpieniami jest również silnym wskaźnikiem niskiej samooceny [5].
Objawy poznawcze
W myśleniu dominuje negatywny obraz własnej osoby – przeświadczenie o braku wartości i braku kompetencji [4][8]. Widoczny jest brak wiary we własne możliwości i przekonanie o niewystarczającej wiedzy czy umiejętnościach [3]. Typowe są problemy z uznaniem własnych sukcesów – osoby te często krytykują siebie nawet w sytuacjach obiektywnego sukcesu [1]. Nadmierny perfekcjonizm manifestuje się lękiem przed porażką i skrajną samokrytyką [3][4][7]. Koncentracja na błędach i umniejszanie własnych osiągnięć prowadzi do upośledzenia motywacji i dalszej izolacji [5].
Objawy w relacjach międzyludzkich
Niska samoocena wpływa na relacje – są widoczne kłopoty w nawiązywaniu relacji i budowaniu głębokich więzi [1]. Ograniczanie kontaktów społecznych wiąże się z poczuciem niezręczności i przekonaniem, że wszystkie słabości są dostrzegane przez otoczenie [6]. Rezygnacja ze swoich potrzeb na rzecz innych prowadzi do utraty autentyzmu i życia według cudzych oczekiwań [6][7].
Objawy fizyczne
W sferze fizycznej objawiają się chroniczne zmęczenie i ogólne obniżenie stanu zdrowia, które są skutkiem długotrwałego stresu psychicznego i somatycznych konsekwencji niskiej samooceny [2].
Schematy myślowe i mechanizmy zaniżonej samooceny
Niska samoocena wpływa na trzy powiązane ze sobą sfery: myślenie, emocje oraz zachowanie [1][2]. W sferze myślowej pojawiają się utrwalone przekonania o niewystarczalności i niskiej wartości własnej [1]. W konsekwencji rozwijają się negatywne emocje: chroniczny smutek, lęk i poczucie bezsilności [2]. W sferze behawioralnej dominuje unikanie wyzwań, brak asertywności oraz wycofanie się ze społeczeństwa [2].
U osób dotkniętych zaniżonym poczuciem własnej wartości często występuje bagatelizowanie dokonań i umiejętności, brak wiary w siebie i poczucie braku potencjału [6]. Typowe są trudności w zaakceptowaniu własnych niedoskonałości i ciągłe poczucie bezradności [6][9].
Powiązania z zaburzeniami psychicznymi
Niska samoocena często współistnieje z obniżonym poczuciem kontroli nad życiem i postrzeganiem otoczenia w negatywnych barwach [3]. Może być jednym z czynników ryzyka rozwoju depresji (uczucia bezwartościowości, smutku i przygnębienia) [6][7], zaburzeń lękowych oraz, w skrajnych przypadkach, tendencji samobójczych lub destrukcyjnych [7].
Mierzalne wskaźniki rozpoznania obniżonej samooceny
Brak jest szczegółowych danych statystycznych dotyczących rozpowszechnienia niskiej samooceny w populacji [2]. Jednak w literaturze podkreśla się cztery główne kategorie obserwowanych objawów: emocjonalne, behawioralne, poznawcze i fizyczne [2]. Najczęściej wskazywane wskaźniki to: negatywne myślenie, poczucie winy, trudność w podejmowaniu decyzji, zaburzone relacje, unikanie wyzwań, stany depresyjne i lękowe [1][2].
Podsumowanie
Rozpoznanie zaniżonego poczucia własnej wartości wymaga świadomej obserwacji wymienionych objawów w codziennym życiu. Objawy mogą nasilać się i wzajemnie wzmacniać, prowadząc do dalszego pogorszenia stanu psychicznego i społecznego [2]. Pełne zrozumienie opisywanych objawów pozwala na skuteczniejsze działanie diagnostyczne i profilaktyczne, zwiększając szansę na wyjście z tego stanu [2].
Źródła:
- https://mentali.pl/aktualnosci/niska-samoocena
- https://centrummindcare.pl/niska-samoocena/
- https://www.twojpsycholog.online/blog/zwiazki-i-relacje/niskie-poczucie-wlasnej-wartosci-jak-sobie-z-nim-radzic
- https://wszedziewazne.pl/niska-samoocena-objawy-przyczyny-terapia/
- https://www.doz.pl/czytelnia/a17686-Niskie_poczucie_wlasnej_wartosci__czym_jest_jak_sobie_z_nim-radzic
- https://serdecznecentrum.pl/poczucie-wlasnej-wartosci-samoocena-i-samoakceptacja/
- https://avigon.pl/obszary-wsparcia/niska-samoocena
- https://www.lek24.pl/artykuly/niskie-poczucie-wlasnej-wartosci-jak-sobie-z-nim-radzic.html
- https://salusprodomo.pl/blog/niskie-poczucie-wlasnej-wartosci-objawy-jak-z-tym-walczyc/
StajacSieSoba.pl to portal, który przekształca akademicką wiedzę psychologiczną w praktyczne narzędzia życia. Tworzymy przestrzeń, gdzie każdy może odnaleźć drogę do lepszej wersji siebie