Czym są organiczne zaburzenia nastroju afektywne i jak je rozpoznać?

Organiczne zaburzenia nastroju afektywne to specyficzna grupa zaburzeń psychicznych, których przyczyna leży w uszkodzeniu lub dysfunkcji mózgu oraz chorobach somatycznych – dostrzeżenie tej różnicy od klasycznych zaburzeń afektywnych jest kluczowe od samego początku[1][2][4]. Poniżej znajdziesz pełne wyjaśnienie, czym są te zaburzenia, jak się objawiają oraz w jaki sposób je rozpoznać.

Definicja oraz istotne cechy organicznych zaburzeń nastroju afektywnych

Organiczne zaburzenia nastroju afektywne charakteryzują się pojawieniem zmian nastroju (np. depresji lub manii), których źródłem są uchwytne patologie w obrębie mózgu, nie zaś czynniki psychogenne czy środowiskowe. Oznacza to, że u podłoża tych zaburzeń leżą przede wszystkim procesy biologiczne takie jak urazy, schorzenia neurologiczne lub powikłania infekcyjne[1][2][4].

Kluczową różnicę stanowi fakt, że rozpoznanie stawia się tylko wtedy, gdy objawy afektywne mają ścisły związek z potwierdzonym uszkodzeniem tkanki nerwowej lub inną istotną chorobą somatyczną, co odróżnia je od chorób o czysto psychologicznym podłożu[3][5][7].

Zaburzenia te obejmują szerokie spektrum objawów, m.in. zaburzenia depresyjne, maniakalne, dwubiegunowe, mieszane, a także tak zwane stany chwiejności afektywnej (czyli wyraźna labilność emocjonalna)[1][2][3][4].

Główne typy oraz podłoże zaburzeń

W klasyfikacji ICD-10 organiczne zaburzenia nastroju afektywne są podzielone na kilka podtypów: organiczna depresja, organiczna mania, zaburzenia dwubiegunowe, mieszane oraz organiczna chwiejność afektywna[2]. Kluczowy jest fakt fizycznego uszkodzenia, będącego przyczyną pierwszych objawów psychicznych związanych z emocjami[1][2][7].

Organiczna depresja objawia się długotrwałym obniżeniem nastroju, apatią, anhedonią oraz silnym poczuciem beznadziejności. W przypadku organicznej manii pojawia się nienaturalnie wysoka energia, euforia, impulsywność oraz gonitwa myśli. U wielu pacjentów występują także zaburzenia dwubiegunowe obejmujące naprzemienne stany depresyjne i maniakalne, a także epizody mieszane, gdzie objawy obu form występują równocześnie[1][3][4].

Dodatkowo specyficznym typem pozostaje organiczna chwiejność afektywna, której główną cechą jest patologiczna labilność emocjonalna: osoba bardzo łatwo przechodzi od śmiechu do płaczu lub odwrotnie w sposób nieproporcjonalny do bodźców zewnętrznych[1][2][3][4].

Najważniejsze objawy i kryteria rozpoznania

Decydującym kryterium rozpoznania jest połączenie objawów afektywnych ze stwierdzoną dysfunkcją lub uszkodzeniem układu nerwowego. W praktyce oznacza to obecność następujących symptomów[1][5][7]:

• Obniżony nastrój utrzymujący się co najmniej dwa tygodnie
• Podwyższona drażliwość lub agresja
• Wyraźne spowolnienie psychoruchowe
• Bardzo silne zaburzenia snu lub apetytu
• Myśli samobójcze lub inne zachowania autodestrukcyjne
• Gonitwa myśli, niestabilność i impulsywność
• Chwiejność afektywna (nagłe zmiany nastroju)

Oprócz objawów nastroju zaburzeniom tym towarzyszyć mogą istotne zmiany poznawcze (pogorszenie pamięci, trudności w koncentracji, obniżenie funkcji wykonawczych), zaburzenia lękowe oraz przemiany osobowości – od nadmiernej drażliwości po impulsywność czy hiperseksualność[1][2][3][4]. Zdarza się także, że pojawiają się objawy psychotyczne (np. omamy) lub katatonia, szczególnie w szerszej klasyfikacji ICD-10[2][4][8].

Mechanizmy powstawania organicznych zaburzeń nastroju

Mechanizm polega na tym, że uszkodzenie mózgu w wyniku urazu, procesu zwyrodnieniowego lub infekcji prowadzi do nieprawidłowego funkcjonowania struktur OUN, co skutkuje zmianami w regulacji emocji, zachowania, a także procesów poznawczych[1][4][7]. Dla wielu pacjentów pierwszym objawem poważnych schorzeń neurologicznych są właśnie zaburzenia emocjonalne[2][7].

Podkreśla się związek pomiędzy obecnością zaburzeń afektywnych, problemami z pamięcią, uczeniem się i kontrolą zachowań. Lęk oraz zmiany osobowości często współwystępują, mając wspólne biologiczne podłoże z objawami stricte nastroju[2][3][4].

Przy zaawansowanym uszkodzeniu mózgu pojawiają się niekiedy także inne zaburzenia organiczne jak omamy, urojenia lub objawy dysocjacyjne, a same zaburzenia afektywne mogą być niewystarczająco rozpoznawane przez personel medyczny[2][5].

Aktualne trendy diagnostyczne oraz klasyfikacja

Współczesne klasyfikacje (np. ICD-10) mocno akcentują fizyczną genezę problemu oraz potrzebę integracji diagnostyki neurologicznej i psychiatrycznej. Rozpoznanie wymaga zawsze udokumentowania związku przyczynowego między uszkodzeniem mózgu a wystąpieniem objawów nastroju[2][7]. Takie podejście pozwala różnicować organiczne zaburzenia afektywne od klasycznych, endogennych zaburzeń nastroju[1][6].

ICD-10 wyróżnia podgrupy takie jak: organiczna mania, depresja, zaburzenia dwubiegunowe, mieszane, zaburzenia lękowe czy chwiejność afektywna[2]. Nie wszystkie typy są tak samo rozpoznawalne – wciąż istnieje niedoszacowanie liczby przypadków przez niedostateczne uwzględnianie neurologicznego podłoża w procesach diagnostycznych[5].

Epizody muszą spełniać określone kryteria czasowe: np. depresja powyżej dwóch tygodni, a choroba afektywna jednobiegunowa wymaga stwierdzenia dwóch lub więcej epizodów o odpowiedniej długości[3].

Podsumowanie

Organiczne zaburzenia nastroju afektywne to złożona grupa chorób, które wynikają bezpośrednio z patologii mózgowych oraz chorób somatycznych. Od strony klinicznej objawiają się najczęściej zaburzeniami nastroju (depresja, mania, chwiejność), towarzyszącymi im zaburzeniami poznawczymi i lękowymi, oraz często przemianami osobowościowymi. Rozpoznanie tych zaburzeń wymaga połączenia wiedzy neurologicznej i psychiatrycznej oraz dokładnego wykluczenia innych przyczyn psychogennych. Współczesne klasyfikacje zwracają szczególną uwagę na fizyczne podłoże tych schorzeń, co stanowi podstawę leczenia oraz profilaktyki nawrotów[1][2][4][7].

Źródła:

• [1] https://cogitoterapia.pl/organiczne-zaburzenia-nastroju-afektywne-co-to-jest-i-jak-je-leczyc
• [2] https://dimedic.eu/pl/wiedza/zaburzenia-nastroju-afektywne-organiczne-objawy
• [3] https://www.sedimed.pl/organiczne-zaburzenia-nastroju/
• [4] https://salusprodomo.pl/blog/organiczne-zaburzenia-nastroju/
• [5] https://razemiosobno.pl/czym-sa-organiczne-zaburzenia-nastroju/
• [6] https://pl.wikipedia.org/wiki/Zaburzenia_afektywne
• [7] https://www.psychopatologiadlapsychologow.pl/artykul/1-3-2-organiczne-zaburzenia-afektywne-a-wystepowanie-epizodow-depresji-hipomanii-i-manii-1
• [8] https://psychomedic.online/organiczne-zaburzenia-psychiczne-jak-je-rozpoznac-i-jak-leczyc/