Jak rozpoznać objawy zaburzeń somatycznych u siebie?

Jak rozpoznać objawy zaburzeń somatycznych u siebie?

Zaburzenia somatyczne należą do najczęstszych zespołów psychosomatycznych we współczesnej medycynie. Objawy te mogą być przewlekłe lub nawracające i są często powodem licznych wizyt u lekarzy różnych specjalności. Ich rozpoznanie opiera się na ocenie charakteru zgłaszanych dolegliwości, ich czasu trwania, nasileniu oraz obecności nadmiernego skupienia się na stanie zdrowia przy jednoczesnym braku adekwatnych zmian somatycznych w badaniach lekarskich. Poniżej przedstawiono kluczowe aspekty identyfikacji zaburzeń somatycznych u siebie z wykorzystaniem dostępnych danych i źródeł naukowych.

Czym są zaburzenia somatyczne?

Zaburzenia somatyczne (zwane też zaburzeniami somatyzacyjnymi) to grupa zaburzeń psychicznych charakteryzująca się występowaniem fizycznych objawów nie w pełni wyjaśnionych przez choroby somatyczne. Najczęściej przybierają one formę chronicznych i nawracających dolegliwości, których nasilenie jest nieproporcjonalne do stwierdzanych zmian w badaniach laboratoryjnych lub obrazowych #zrodla-3.

W klasyfikacji DSM-5 zaburzenia te ujmowane są jako zaburzenia z objawami somatycznymi i powiązane zaburzenia, gdzie nacisk położony jest nie tylko na same objawy fizyczne, lecz także na to, jak pacjent na nie reaguje pod względem emocji, myśli i zachowań #zrodla-3.

Typowe objawy zaburzeń somatycznych

Najbardziej charakterystyczne objawy zaburzeń somatycznych obejmują:

• bóle różnych lokalizacji (głowy, brzucha, mięśni, stawów),
• zmęczenie i utrzymujące się poczucie osłabienia,
• zaburzenia przewodu pokarmowego (nudności, biegunki, zaparcia, wzdęcia),
• objawy sercowo-naczyniowe (kołatania serca, ból w klatce piersiowej),
• zaburzenia snu oraz duszności,
• pocenie się, drżenie, uczucie gorąca lub zimna #zrodla-1#zrodla-3#zrodla-5.

Objawy te mają charakter subiektywny i są rzeczywiste dla pacjenta. Jednak w przebiegu zaburzeń somatycznych wyniki badań laboratoryjnych oraz obrazowych są zwykle prawidłowe, a ewentualne nieprawidłowości nie są wystarczające do wyjaśnienia nasilenia zgłaszanych dolegliwości #zrodla-6.

Kluczowe cechy rozpoznawcze zaburzeń somatycznych

Do kryteriów rozpoznania należą:

• utrzymywanie się objawów przez wiele tygodni lub miesięcy,
• dysproporcja pomiędzy nasileniem objawów a wynikami badań lekarskich,
• nadmierne skupienie na dolegliwościach oraz częste obawy zdrowotne,
• współwystępowanie zaburzeń lękowych lub depresyjnych,
• istotny wpływ objawów na codzienne funkcjonowanie, ograniczenia w pracy, relacjach czy obowiązkach domowych #zrodla-3#zrodla-6.

Zaburzenia somatyczne często prowadzą do powtarzanych wizyt lekarskich i poszukiwania kolejnych diagnoz oraz specjalistycznych badań, co zazwyczaj nie przynosi odpowiedzi na pytanie o przyczynę dolegliwości #zrodla-6.

Mechanizmy powstawania objawów somatycznych

Występowanie objawów somatycznych wiąże się z interakcją czynników psychologicznych i fizjologicznych. Wielu pacjentów wykazuje tendencję do interpretowania neutralnych doznań cielesnych jako objawu poważnej choroby. Proces ten może być wzmacniany przez stres, trudności w rozpoznawaniu własnych uczuć (tzw. aleksytymia) lub powtarzające się przeżycia traumatyczne #zrodla-3#zrodla-4.

Do istotnych mechanizmów należą:

• Somatyzacja – nieświadome przekształcanie napięcia emocjonalnego na język ciała,
• Lęk zdrowotny (hipochondria) – nadmierny niepokój w związku z własnym zdrowiem,
• Konwersja – pojawianie się objawów neurologicznych (np. zaburzeń ruchu) bez przyczyny organicznej w odpowiedzi na silny stres #zrodla-1#zrodla-3.

Według aktualnych badań ważne są również mechanizmy poznawcze: katastrofizowanie dolegliwości, selektywna uwaga skierowana na symptomy czy trudności w rozpoznawaniu i wyrażaniu własnych uczuć #zrodla-3.

Jak rozpoznać zaburzenia somatyczne u siebie?

Rozpoznanie zaburzeń somatycznych wymaga zwrócenia szczególnej uwagi na poniższe sygnały:

• Obecność przewlekłych fizycznych dolegliwości (trwających tygodnie lub miesiące) pomimo prawidłowych wyników badań lekarskich.
• Nadmierna koncentracja na dolegliwościach, prowadząca do częstego wykonywania badań diagnostycznych oraz powtarzających się wizyt u lekarzy, bez trwałej poprawy samopoczucia.
• Pojawianie się istotnego lęku, smutku lub zniechęcenia wynikających z objawów, co wpływa na codzienne funkcjonowanie – ogranicza aktywność zawodową, życie rodzinne czy relacje towarzyskie.
• W sytuacji, gdy dolegliwości nasilają się w okresach stresu psychologicznego lub trudnych życiowo momentów.
• W przypadku współistnienia zaburzeń lękowych lub depresji oraz wykazywania trudności w rozpoznawaniu i wyrażaniu emocji #zrodla-6.

W praktyce klinicznej używa się także narzędzi samooceny takich jak kwestionariusz objawów somatycznych PHQ-15, skal lęku GAD-7 czy depresji PHQ-9, które pozwalają na obiektywną ocenę nasilenia zgłaszanych objawów #zrodla-3.

Czynniki ryzyka i utrwalające objawy

Na powstawanie i przewlekłość zaburzeń somatycznych wpływają:

• obciążenia osobowościowe (np. aleksytymia),
• przewlekły stres i wydarzenia traumatyczne,
• współistnienie zaburzeń lękowych i depresyjnych,
• nieadaptacyjne mechanizmy radzenia sobie z emocjami,
• wzorce rodzinne i kulturowe kierowania uwagi na objawy fizyczne #zrodla-3.

Współwystępowanie objawów lękowych lub nastroju może nasilać koncentrację na własnych dolegliwościach i podtrzymywać błędne przekonania o stanie zdrowia, co zwiększa nasilenie i liczbę zgłaszanych symptomów #zrodla-3.

Kiedy i gdzie szukać pomocy?

Wskazaniem do kontaktu z lekarzem lub specjalistą zdrowia psychicznego są:

• objawy przewlekłe, których nie udaje się wyjaśnić mimo licznych konsultacji lekarskich i badań,
• znaczne pogorszenie jakości życia i funkcjonowania społecznego,
• występowanie nasilonego lęku lub obniżonego nastroju związanego z dolegliwościami,
• niestandardowe zachowania, jak unikanie aktywności z powodu obaw o zdrowie lub powtarzające się sprawdzanie funkcjonowania organizmu #zrodla-6.

Diagnostyka powinna zawsze opierać się na współpracy internistów, specjalistów i psychologów lub psychiatrów, co pozwala wykluczyć inne schorzenia i zaplanować postępowanie terapeutyczne #zrodla-3.

Znaczenie wczesnego rozpoznania i nowoczesne podejścia terapeutyczne

Współczesna medycyna kładzie nacisk na holistyczne podejście do objawów somatycznych, łączące diagnostykę somatyczną z oceną czynników psychologicznych. Wczesne rozpoznanie i odpowiednio wcześnie wdrożona terapia (także poznawczo-behawioralna, psychoedukacja, praca nad emocjami i myślami) pozwalają na znaczną poprawę jakości życia i ograniczenie negatywnych skutków związanych z przewlekłymi dolegliwościami #zrodla-3#zrodla-6.

Szacunkowo nawet 20% pacjentów w niektórych specjalizacjach (np. gastroenterologii) doświadcza dolegliwości o podłożu psychologicznym. Wskazuje to na potrzebę wysokiej czujności diagnostycznej i współpracy medyczno-psychologicznej w rozpoznawaniu i leczeniu tego rodzaju problemów #zrodla-3.

Źródła:

1. https://journals.viamedica.pl/psychiatria/article/view/42206/30243
2. https://klinika-lmc.pl/objaw-somatyczne-gdy-psychika-daje-o-sobie-znac/
3. https://gemini.pl/poradnik/artykul/zaburzenia-somatyzacyjne-definicja-objawy-przyczyny-i-leczenie/
4. https://osrodekpodroz.pl/bole-somatyczne-objawy-leczenie/
5. https://fizjoterapeuty.pl/choroby/zaburzenia-somatyczne.html
6. https://psychoterapia.org/zaburzenia-somatyczne-bole-somatyczne-objawy-przyczyny-i-leczenie